Verslag filosofisch gesprek 04-10-2026
Tegen de wand van de zaal waar de deelnemers gewoonlijk samenkomen, leunde een groot schilderij. Het beeldde een kanaal, een dijk en een grote fabriek af: indrukwekkende menselijke constructies. Tegelijkertijd waren er veel natuurlijke elementen te zien, zoals groen, water en lucht. Vanuit dat perspectief bekeken, vloeiden menselijke ingrepen en natuurlijke elementen op het doek in elkaar over. Dit kunstwerk vormde de aanleiding voor een van de ingebrachte en geselecteerde vragen van deze bijeenkomst: wat is creatie?
Waar begint creatie? Is creatie beperkt tot wat mensen bedenken en maken, of moeten we het begrip ruimer opvatten, in de betekenis van genese: het ontstaan of de totstandkoming van iets? Een van de deelnemers beschouwde de oerknal als een ultieme vorm van creatie: uit het niets ontstond iets. Daarmee kwam ook de vraag op of er voor creatie altijd een aanleiding, een impuls of een toevallige gebeurtenis nodig is.
De oorsprong van creatie: impuls, gedachte en bewustzijn
Bij menselijke creatie kunnen we wellicht beter spreken van een impuls, een drang of een behoefte, die zowel bewust als onbewust kan zijn. Een gedachte, een ingeving, inspiratie of een bepaalde mentale toestand kan de aanzet vormen tot iets nieuws.
Een van de deelnemers stelde dat ook een gedachte of idee op zichzelf al een creatie kan zijn. Een gedachte kan zich aandienen, maar kan ook actief door ons worden gevormd. Hoe dit precies gebeurt, weten we echter niet. We begrijpen immers nog onvoldoende wat bewustzijn precies is en hoe het bewustzijn van mensen zich verhoudt tot dat van dieren.
Mogelijk bestaan er verschillende gradaties en niveaus van bewustzijn. Dat roept de vraag op of dieren eveneens creëren, bewust of onbewust. Is een vogelnestje bijvoorbeeld een creatie? Een deelnemer stelde dat een vogelnestje evenmin een creatie is als stof. Ongeveer de helft van de deelnemers beschouwde een vogelnestje echter wel als een creatie, terwijl de andere helft die opvatting niet deelde.
Omdat het moeilijk is vast te stellen of dieren creëren en in hoeverre daarbij sprake is van creativiteit, stelde een van de deelnemers voor om de discussie te beperken tot menselijke creatie.
Is een mens zelf een creatie?
Vervolgens kwam de vraag aan de orde of een kind of een mens zelf als een creatie kan worden beschouwd. Volgens sommige deelnemers is dat inderdaad mogelijk. Daartegenover werd ingebracht dat, als een kind een creatie is, ook een blad aan een boom als zodanig zou kunnen worden beschouwd.
Een andere deelnemer was ervan overtuigd dat een kind of mens geen creatie is. Creatie zou immers een vorm van bewust scheppen veronderstellen. Bovendien kun je de uiteindelijke uitkomst van de ontwikkeling van een kind niet volledig bepalen.
Voortplanting, ofwel het ontstaan van nageslacht, kan worden beschouwd als een biologisch proces dat voortkomt uit lichamelijke en mentale processen. Tegelijkertijd kennen veel mensen aan het krijgen van een kind ook een spirituele betekenis toe.
Een andere deelnemer voegde daaraan toe dat een kind in ieder geval mede wordt gevormd door de tijd en de cultuur waarin het opgroeit. Cultuur is immers zelf ook het resultaat van menselijke creatie en ontwikkeling. Daarmee ontstond een onderscheid tussen het biologische ontstaan van een mens en de sociale en culturele vorming van die mens.
Moet creatie bewust of doelgericht zijn?
Maar is er bij creatie altijd sprake van doelgericht scheppen? Een van de deelnemers merkte op dat een kunstenaar of schrijver niet altijd vooraf weet wat hij of zij uiteindelijk tot stand zal brengen. Het creatieve proces kan zich gaandeweg ontwikkelen en tot een onverwachte uitkomst leiden.
Vanuit dit perspectief gaat creatie niet uitsluitend om het eindproduct of om een vooraf vastgesteld doel, maar ook om het proces zelf. Er is een uitgangspunt of een bron waaruit iets voortkomt, iets krijgt geleidelijk vorm en uiteindelijk ontstaat er een bepaalde uitkomst. Die uitkomst hoeft niet volledig te zijn voorzien of gepland.
Dit roept de vraag op in hoeverre intentie een noodzakelijke voorwaarde is voor creatie. Kan iets ook een creatie zijn wanneer het onbedoeld ontstaat, of wanneer de maker niet precies weet wat hij of zij aan het maken is?
Creatie, kennis, complexiteit en waardeoordelen
Voor menselijke creatie zijn vaak inspiratie, kennis en vaardigheden nodig. Tegelijkertijd kan creatie ook worden opgevat als het proces waarbij iemand tot iets nieuws komt of iets tot stand brengt.
Een deelnemer wees erop dat creatie een zichzelf versterkend proces kan zijn. Hoe meer mensen creëren en uitvinden, hoe complexer de wereld kan worden en hoe meer nieuwe problemen kunnen ontstaan. Die problemen kunnen vervolgens weer aanleiding geven tot nieuwe creaties en uitvindingen. Creatie kan zo leiden tot een voortdurende wisselwerking tussen vernieuwing en complexiteit.
Daarnaast hangt de vraag of iets als een creatie wordt beschouwd mogelijk samen met de manier waarop mensen het beoordelen en waarderen. Wat de een als een betekenisvolle creatie ziet, beschouwt de ander wellicht als iets vanzelfsprekends of als een natuurlijk verschijnsel. Aan die beoordeling kunnen uiteenlopende waardeoordelen ten grondslag liggen.
Een eenduidige definitie blijft uit
Op de vraag wat creatie precies is, kwamen de deelnemers niet tot een eenduidig antwoord. Sommigen beschouwden een vogelnestje, een kind, een schilderij of zelfs een container als een creatie, terwijl anderen bepaalde voorbeelden juist uitsloten.
Mogelijk helpt het om verschillende vormen van creatie van elkaar te onderscheiden. Zo kunnen we spreken van actieve en passieve creatie, intentionele en niet-intentionele creatie, of bewuste en onbewuste creatie. Deze onderscheidingen zijn niet noodzakelijk hetzelfde: iets kan bijvoorbeeld bewust worden gemaakt zonder dat het eindresultaat volledig is voorzien.
De discussie maakte duidelijk dat de definitie van creatie mede afhangt van de betekenis die we aan het begrip toekennen. Gaat het om het ontstaan van iets, om het bewust en doelgericht maken ervan, om het creatieve proces of om de betekenis die we aan het resultaat geven?
Misschien is het onmogelijk om op deze vragen één sluitend antwoord te formuleren. We weten nog onvoldoende over de processen die aan creatie ten grondslag liggen en over de manier waarop iets nieuws ontstaat. Juist daardoor blijft creatie een interessant filosofisch vraagstuk: wanneer noemen we iets een creatie, en welke voorwaarden verbinden we daaraan?
Moderator van deze sessie: Marlita
Aantal deelnemers: 8
Ingebrachte vragen:
- Wat is het nut van kennis?
- Wat betekent trouw aan jezelf zijn?
- Wat is creatie?
Wij danken alle deelnemers voor hun aanwezigheid en inbreng. Het volgende gesprek vindt plaats op zondag 1 november 2026.
Wil je graag eens komen, wij komen iedere eerste zondag van 14.00 tot 17.00 uur bijeen in de Engelsestraat 30 in Bergen op Zoom. Of neem een kijkje op onze website www.filocafe.nl of onze facebooksite “Sapere Aude”.
Je bent van harte welkom.
