De filosofische vraag die de deelnemers ditmaal bezighield was: waarom vertrouwen we iemand (of niet)? Een van de deelnemers lichtte toe hoe deze vraag bij hem was opgekomen. Vanuit persoonlijke ervaring merkte hij dat vertrouwen in verschillende sociale contexten anders wordt ervaren en vorm krijgt.
Zakelijk vertrouwen
Zo speelt vertrouwen in het professionele domein, bijvoorbeeld in het bankwezen, een specifieke en vaak formele rol. Bij kredietverlening of controles op witwaspraktijken is vertrouwen sterk gereguleerd en ingebed in procedures en controles.
Gezamenlijke interesse
Daartegenover staat de privésfeer of een recreatieve setting, zoals het bewandelen van het Pieterpad. Wandelaars kunnen daar op bepaalde adressen vrij in- en uitlopen voor beschutting, proviand of het gebruik van een toilet, vaak tegen een kleine vergoeding. Hoewel men elkaar niet kent, is er sprake van een opvallend vanzelfsprekend vertrouwen.
De verschillende facetten
Wat maakt deze situaties zo verschillend? Het eerste, snelle antwoord was: het gevoel. Wandelaars worden, ondanks dat zij vreemden zijn, snel vertrouwd. In onderlinge ontmoetingen wordt dit vertrouwen ook wederzijds aangevoeld. Tegelijkertijd merken mensen doorgaans snel wanneer zij worden gewantrouwd. In sommige beroepen wordt men zelfs expliciet aangespoord om wantrouwig of juist vertrouwend te zijn. Je houding of attitude heeft vaak een direct effect op anderen. Politieagenten en sociaal werkers ervaren dit dagelijks.
Context van vertrouwen
Vertrouwen hebben of geven kent vele facetten. De vraag rees of vertrouwen vooral ontstaat binnen een bepaalde context, of juist voortkomt uit individuele eigenschappen zoals gedrag, mentaliteit, motivatie en persoonlijkheid. De meeste deelnemers waren het erover eens dat vertrouwen het resultaat is van beide: zowel de situatie als de persoon zelf spelen een rol.
Het mensbeeld dat iemand hanteert is hierbij bepalend. Ervaringen van teleurstelling of trauma kunnen het vertrouwen in anderen ernstig schaden en leiden tot wantrouwen. Iemand merkte op dat men zelfs vertrouwd kan raken met het wantrouwen van anderen: wantrouwen wordt dan een vertrouwd patroon.
Vervolgens werd de vraag gesteld of vertrouwen doorgaans blindelings wordt gegeven, of juist het resultaat is van een (al dan niet bewuste) afweging. Een van de deelnemers stelde stellig dat vertrouwen altijd gecalculeerd is. Deze inschatting vindt vaak in een fractie van een seconde plaats en grotendeels onbewust. Ze is gebaseerd op persoonlijke ervaringen, maar ook op verhalen van anderen en berichtgeving in de media. In die zin zou vertrouwen zijn gebaseerd op empirische gegevens: vertrouwen moet worden verdiend.
Daartegenover stond de opvatting dat vertrouwen niet louter een kosten-batenanalyse is. Soms wordt vertrouwen direct gegeven, zonder dat het eerst verdiend hoeft te worden. Hoewel dit naïef kan lijken, blijkt een gebrek aan vertrouwen vaak verlammend. Mensen zijn sociale wezens en hebben anderen nodig om te overleven. Vertrouwen vermindert stress, vergroot het gevoel van veiligheid en schept verbondenheid. Zonder vertrouwen is een functionerende samenleving onmogelijk; handel en samenwerking zouden zonder vertrouwen niet kunnen floreren.
Ook de maatschappelijke inrichting speelt hierin een rol. Er bestaan zogenoemde low-trust en high-trust societies (samenlevingen met een lage of hoge graad van vertrouwen). Onderling vertrouwen kan worden bevorderd door het verminderen van schaarste en door opvoeding en onderwijs. Wanneer de primaire behoeften van een groep of samenleving zijn vervuld, ontstaat er meer ruimte voor wederzijds vertrouwen.
Opvallend was de stelling dat iemand niet vertrouwen soms schadelijker kan zijn dan iemand onterecht vertrouwen. Tegelijkertijd is vertrouwen sterk persoonlijk en contextafhankelijk. Principes zoals de wil om te vertrouwen komen onder druk te staan naarmate het eigenbelang en het risico toenemen. Hoe meer er op het spel staat, hoe lastiger vertrouwen wordt; principes blijken dan vaak minder standvastig.
Geven en nemen als basis
Ten diepste lijkt vertrouwen een kwestie van geven en nemen. Vandaag ben jij degene die het vertrouwen of de hulp nodig heeft; morgen kan die rol zijn omgekeerd. De vraag rijst of vertrouwen uiteindelijk draait om wederkerigheid en eigenbelang: vertrouwen we iemand omdat we verwachten er later iets voor terug te krijgen? In veel gevallen is vertrouwen bieden en geven aan anderen inderdaad in het eigenbelang, of deels in het eigenbelang en deels in andermans belang, maar dat geldt niet altijd. Mensen hebben soms ook de neiging – of worden soms verleid – om het vertrouwen van anderen te schaden, wanneer dat een direct voordeel oplevert.
Wanneer belangen volledig samenvallen, lijkt vertrouwen zelfs overbodig. Maar waar verschillende identiteiten en belangen bestaan, ontstaan spanningen en neemt het vertrouwen af. Toch is eigenbelang niet de enige grondslag van vertrouwen. Vertrouwen vertoont overeenkomsten met liefhebben: men neemt soms bewust risico, ondanks mogelijke pijn of verlies. Tegelijkertijd proberen mensen meestal zowel verstandig te vertrouwen als verstandig lief te hebben.
Het volgende gesprek is op 1 maart 2025.
Wil je graag eens komen, wij komen iedere eerste zondag van 14.00 tot 17.00 uur bijeen in de Engelsestraat 30 in Bergen op Zoom. Of neem een kijkje op onze website www.filocafe.nl of onze facebooksite “Sapere Aude”.
Je bent van harte welkom.
