In de oudheid was het doel van filosoferen “meester over zichzelf te worden”, autonoom en zelfredzaam. Dit deed men door zelfkennis te verwerven met behulp van vrienden in een gelijkwaardige relatie. Zo ontstonden er verschillende scholen die verbonden waren aan verschillende filosofen. Het doel van deze scholen was het optimaliseren van de kwaliteit van leven zonder iets te verhelpen, op te lossen of te genezen. Wat opvalt is de positieve benadering van het werken aan zichzelf en het verwerven van inzichten. “De school van Athene” (1511) is een schilderij van Rafaël waarop verschillende beroemde filosofen in beeld zijn gebracht. Ieder met hun eigen herkenbaarheid. Dit schilderij is te bewonderen in Vaticaanstad.
Socrates en het socratisch gesprek
Er wordt al heel lang onderzoek gedaan naar en gespeculeerd over filosofische gespreksmethodes uit de oudheid. Methodes om in gesprekken, op basis van een voornoemd thema, op onderzoek uit te gaan. Hierover valt heel veel te lezen, benaderd vanuit vele verschillende gezichtspunten, verdeeld over de oudheid. Echter werkelijk bewijs van vast omlijnde gespreksmethodieken is nooit gevonden. De methodes die beschreven zijn, zijn pas later ontstaan op basis van post-analyses uit oude geschriften. Mocht je daarin geïnteresseerd zijn, dan is daarover veel literatuur beschikbaar. Eén van de bekendste vormen is “het Socratisch gesprek”.
Populariteit
Existentialisme (= stelt individuele vrijheid, verantwoordelijkheid en subjectiviteit voorop). Dit is de eerste stroming geweest van de filosofie die het grote publiek heeft bereikt. In de afgelopen 50 jaar heeft filosoferen aan populariteit gewonnen vanwege de verregaande democratisering in onze maatschappij. De tijdsgeest zette aan tot kritischer denken en clichés te doorbreken.
Wat is een filosofisch café
Het filocafé is per ongeluk ontstaan in Parijs in 1992. N.a.v. een radio uitzending dachten mensen dat er een bijeenkomst/zitting was in een naburig café. Zij hebben zich in dat café verzameld echter toen bleek dat het niet de bedoeling was daar samen te komen. Hier ligt de bron van het ontstaan van het filocafé.
Sapère Aude ( de naam van dit genootschap) heeft voor een vorm gekozen die tussen die van een filocafé en een socratisch gesprek ligt. We komen wel op een vast locatie samen maar hebben geen open inloop gedurende de sessies. Niettemin is iedereen welkom aan het begin van het gesprek.
Filosoferen is…
Verdere verfijning van democratische denken. In het filocafé willen we op zoek gaan naar redeneringen, waarden, interpretaties of meningen. We onderzoeken, bevragen uitspraken, ontdekken denkfouten, brengen mogelijkheden in kaart en beargumenteren. Het is een zoektocht naar de ideeën achter en onder onze meningen. Het is al heel mooi als deelnemers af en toe zicht krijgen op het niet-evident zijn van hun eigen overtuigingen.
Hoe werkt het
In het moderne filocafé worden deelnemers onder begeleiding van een moderator aangespoord om:
- Kritisch te denken (kritisch = analytisch, dóór vragend)
- Vanzelfsprekendheden, clichés en generalisaties te doorbreken
- Goed te formuleren, illustreren en beargumenteren van een eigen standpunt
- Te oefenen in het luisteren naar jezelf en naar anderen
- Dat doen de deelnemers gezamenlijk onder begeleiding van een moderator
- De moderator stuurt zo min mogelijk inhoudelijk en stelt zich gelijkwaardig op in dat wat zich vanuit de deelnemers voordoet
- Er vindt geen discussie, debat of overtuiging van de ander plaats.
- Al dan niet wetenschappelijk onderzoek, visies van filosofen, ‘iedereen weet toch’ … we laten dit alles buiten ons gesprek. Het gaat niet om wat ‘daarbuiten’ al dan niet geldig of maatgevend is. Het gaat om wat de deelnemers zelf denken: hier, zoals we nu bij elkaar zijn in dit gesprek. Mocht je iets denken wat deze of gene filosoof heeft geschreven, breng het dan als ‘ik denk …’ of ‘ik ga ervan uit dat …’ e.d.
Het gespreksonderwerp/ de vraag
Het gespreksonderwerp wordt democratisch met een meerderheid van stemmen gekozen. Het bedenken in groepjes en later plenair bespreken en vinden van de uitgangsvraag is geen tijdverlies omdat het behoort tot het filosofisch met elkaar in gesprek zijn. Immers de zoektocht is al een gesprek waarmee analytisch denken, gelijkwaardigheid en leeg en actief luisteren geoefend worden.
Dit is volgens de methode van Sautet. Een goede vraag is duidelijk en blijft prikkelen.
Goede vragen zijn:
- Algemeen =Overstijgen het strikt persoonlijke en blijven aanzetten tot reflectie.
- Is conceptueel = kan onderzocht worden door erover na te denken zonder te hoeven onderzoeken hoe de werkelijkheid eruit ziet.
- Is één-voudig= bevat slechts 1 (bij uitzondering 2) concept(en) waarover moet worden nagedacht. Vuistregel: een vraag die niemand kan herhalen is niet geschikt. (Desmaretz) Een goede uitgangsvraag is kort en duidelijk.
- Moet concretiseerbaar zijn= aan de hand van een echt gebeurd ervaringsvoorbeeld.
- Behoeft geen specifieke kennis: Laat verschillende meningen toe
- Niet speculatief: betreft zaken waarbij risico’s en onzekere kansen onderzocht worden..
- Bevatten geen vooronderstellingen= De deelnemers kennen de criteria (staan bijvoorbeeld op een flipovervel) om bedachte vragen te testen op geschiktheid
De deelnemers
Belangrijk is dat deelnemers
- De deelnemers doen mee uit vrije wil;
- Realiseren dat een voorbeeld door de groep opgepakt kan worden. Men is zich daarvan bewust als dat niet gewenst is;
- Men hoort wat er gezegd wordt, denkt daarover na en parkeert even de eigen mening;
- Men spreekt de eigen verbeelding aan en kijkt verder dan het waarneembare;
- Men toont inlevingsvermogen en begrip;
- Deelnemers tonen geen irrelevante emotie of persoonlijke inmenging want dat maakt de uitgangsvraag persoonlijk in plaats van inhoudelijk;
- Deelnemers proberen helder weer te geven wat ze vinden en denken;
- Inhoudelijk reageren leidt tot opbouw van het gesprek en dus het verkennen van de onderzoeksvraag.